Cemâlnur Sargut ile yapılan bir sohbette Yûsuf Sûresi ile ilgili yapılan yorum, bakış açısı çok hoşuma gitti:
... Bu yüzden, benim tasavvufi bakış açısından en ilgilendiğim sürelerden bir tanesi de Yûsuf Sûresi'dir. Yûsuf Süresi bütün kitaplarda anlatıldığı halde, Allah Kur'ân-ı Kerim'de, idrak edenler için bu sûrenin bir de manası vardır buyuruyor. Yani diğer kitaplarda hikaye gibi anlatılan Yûsuf Süresi burada mânâ ifade ediyor. Ama bu sûreyi mânâsını idrak edemeden Kur'ân-ı Kerim'den okursak, sanki bir krallık hikayesi gibi okuyabiliriz. Züleyhâ var, Yûsuf Züleyhâ'ya âşık oluyor, Züleyha Yûsuf'a aşık oluyor... İşin iç yüzü öyle değil.
İnsan-ı kamiller şöyle diyorlar: Hz. Yusuf gönül demektir. Zaten bütün peygamberler kalp makamıdır. Neden? Kalp, ruh değildir, ruh emrolunmuştur. Allah'tan doğrudan inmiştir. Kur'an öyle anlatıyor. Kalp mahluk olduğu halde içine Allah'ın nuru vurduğu zaman mahlukluktan çıkıp emrolunmuş hâle geçer. Onun için peygamberlerin vücudu mahluk ama onun içine kaydedilen mânâ dolayısıyla Allah'ın hakikatidir. Şimdi böyle bakarsak Yûsuf gönüldür. Ya'kûb ruhu temsil eder. Yûsuf'un kardeşleri Yûsuf'un arzu ve isteklerini temsil ederler. Şimdi ne oldu? Yûsuf u kuyuya attılar. Niye at-tılar? Çünkü vücut içerisinde kalp aydınlanırsa nefs canının istediğini yapamaz. O zaman kalbi kuyuya atıyor ki nurlanmasın da ben canımın her istediğini yapayım. İşte Yûsuf'un kardeşleri yani nefsin istekleri, arzuları, hırslar, kinler, nefretler bunlar kardeşleri temsil eder -onu kapalı tuttular ki kuyunun içinde nuru ortaya çıkmasın. O zaman ruh yani bizim diriliğimiz de kör oldu. Küstü bize, diri olmaktan çıktık ölü hale geçtik. Ruh bizimle ilgisini kesti. Yûsuf ne zaman o kuyudan çıktı? Çok dikkat et! Menfaat ipi vasıtasıyla çıkarılıp nefse satıldı. Çünkü insan başta Allah'a menfaat için yanaşır. Bakar ki, inansa da inanmasa da bir yaratıcı var ve O'nunla ilişki kurmadan bu dünyada hiç-bir işi hallolmayacak.
Onun için menfaat ipi vasıtasıyla nefse yani Züleyhâ'ya satıldı. Nefs olan Züleyhâ'nın ilk hâli nefs-i emmâre idi. Nefsin ilk hâli emmâre; emreden nefs: Yûsuf benim olsun, Yûsuf benim olsun hâlindeydi. Burası çok güzel. Züleyhâ'nın Yûsuf'a âşık olması şart. Ama gel gör ki Züleyhâ evli, kralla evli, yani dünyayla.
Dünya ile evli iken bir vücut, kalpteki nuru hissetmeye başlar ve ona doğru yönelirse bu ilişki gayrimeşru olur. O yüzden bunu meşru hâle geçirebilmek için dünyadan kopmak lâzım. Peki ne yaptı Yûsuf? Burası çok etkileyici, belki de anlatmışımdır ama, Hücveri Hazretleri böyle anlatıyor: "Yûsuf da Züleyhâ'yı beğendi. Oda bir peygamber olmasına rağmen erkekti ve Züleyhâ'dan etkilendi. Ama peygamber olduğu için, beni harama düşürme diye Allah'a niyaz etti." Farkı o... O peygamberlik kısmı. O zaman Züleyhâ taptığı tahta putun yü-zünü kapattı. Beraber olabilmek için Yûsuf'u kendine doğru çekti ama kendi taptığı tahta put görmesin diye de onun yüzünü kapatınca, bu sefer Yûsuf dedi ki; "Ben senle olamam. Senin tahta putunun yüzü kapanır ama benim Allah 'ımın yüzü örtülemez."
İşte bu idrak, "Her nereye bakan Allah'ın vechi oradadır" âyetinin hakikatidir. O, her yerden beni görüyor. Bunun adına ihsan diyoruz. Burası çok önemli. Hadis-i şerifle belirlenmiştir. "İhsan hadisi" vardır. Burası tasavvuftur. "Her yerde Allah'ın beni seyrettiğini bilebilme kabiliyetine ihsan denir".
Yûsuf bu hale gelince, Züleyhâ, baktı ki onu elde edemeyecek, onu hapse attırdı. Çünkü nefs-i emm'are illâ benim olsun diyor. Fakat hapse attırdıktan sonra yavaş yavaş Yûsufa âşık olmaya başladı. Yûsuf da uzun süre hapiste kaldı. Çok enteresan bir şey oldu. Kral, yani akıl olan kral -ki vücut içinde hâkim önce akıldır- kendi yorumunu yapamadığı bir rüyanın yorumunu hapisteki Yûsuf'tan istedi. Çünkü o benden daha iyi idrak ediyor, dedi. Yûsuf öyle bir yorum yaptı ki kral onu hapisten çıkartmakla kalmayıp kendi krallığını da ona bıraktı. Aynen aklın kendinin idrak edemeyeceğini anlayınca gönlü kral olarak seçmesi hâli... Sonra ne oldu? Kardeşler, yani nefsin arzu ve istekleri hâlâ var vücutta... Onları Allah muhtaç bıraktı, yoksul bıraktı. Yoksul bırakılınca, yani istedikleri verilmeyince bu sefer rûsura muhtaç oldular. Onun Yüsuf olduğunu bilmeden Yüsufa muhtaç oldular. Dediler ki hiçbir şeyimiz yok Mısır kralına gidelim, isteyelim. Yûsuf'un, ana baba bir kardeşi Bünyamin'i de -ki o, imanı temsil ediyordu- yanlarına aldılar ve Mısır kralına gittiler. Yusuf dedi ki, Bünyamin benle kalsın. Kabul etmediler. O zaman Yûsuf önemli bir şey yaptı; kendine ait bir eşyayı gizlice Bünyamin'in cebine koydu. O devrin kanunlarına göre, birisi başkasına ait bir eşyayı çalmışsa eşyası çalınan kişi, ceza olarak çalan kişiyi yanında tutabilirdi. Anlatanlar, buradan Hazreti Adem'e geçiyorlar ve diyorlar ki: "Allah da kendine ait elmayı Âdem'in cebine koydu ki o hep yanında olsun diye..." Ne kadar güzel... Gizlice kendi hakikatini koyuyor yani. Ondan sonra kardeşler Yûsuf'a biat ettiler ve o zaman ruh olan Ya'kûb, Yûsuf'un kokusunu duydu ve gözleri açıldı. Yani o kardeşler yoksulluk dolayısıyla gidip gelirken, kendilerinde hiçbir şey olmadığını idrak edince mecburen kalbe başvurdular. O zaman da ruh anladı ki kalp açıldı. Kalp açılınca ruh da ona secde etti. Burada, "Allah ve melekleri Peygamber'e salât ve selâm ederler" âyetinin mânâsı oluştu. Yani ruh, kalbin önünde eğildi. Sen olmasaydın bu vücut beni idrak edip dirilmeyecekti dedi. Şimdi bu bakış açısından Süre-i Yûsuf'a baktığında kâmil olmanın adım adım basamaklarını anlatmış. Ama sûrenin sonunda diyor ki; keşke bir de Müslüman olsaydım. Demek ki insân-ı kâmil makamına bile ersen, Müslüman olmadıkça tamamlanmış olmuyorsun. Buradaki Müslümanlık'tan kasıt Hazreti Peygamber'in en yüksek seviyeye çıktığı halde geri dönüp halka hizmeti tercih etmesidir.
Yani Hazreti Yûsuf'un bize öğrettiği mânâ şudur: "Ben ne olursam olayım halka hizmet etmiyorsam, halktan uzaksam, adam değilim." Sürenin bütününe baktığında, nefsin nasıl Allah'a teslim olduğunu, kalbin nasıl uyandığını, gönlün ne kadar akıldan üst bir seviyede olduğunu tek tek anlatan bir hikaye ile karşılaşıyorsun. Muazzam. ...
